Di achtzekh djar sidar azta iz khent untarschribet dar akòrd De Gasperi-Gruber soin a bichtega okasiong zo übarlega aftn vèrt vodar Autonomì, aftz soin darkhenn un afte schützung von mearare kulturàl un linguistik identitét boda auznemmen ünsarne lentar von åndarn – ditza hattada gehaltet zo khöda dar provintziàl asesór vürzovüara un zo macha khennen di Autonomì Simone Marchiori – Dar trèff vo haüt zoaget bia di kamöüschaftn ladinar, möknar un zimbar soin a raichar schatz vor in gåntz Trentino un vor soi Autonomì. Schützan di zungen, di stòrdja un di traditziongen billz soin gemunat zuarhaltn an grüntlichen toal vodar ünsarn identitét, ma in da gelaichege zait schaung zuar in sèll boda bart khemmen, machante in modo azta dise kamöüschaftn mang gian vür zo leba un zo geba abe soin schatz in naüng djeratziongen.
Di arbatn soin khent inngevüart von djeneràl dirèktór vodar Stiftung Museo Storico von Trentino, Giuseppe Ferrandi, bodase iz augehaltet zo reda übar in bege boda iz khent gemacht, åhevante vo balda drinn in Akòrd vo Parìs von zungmindarhaitn hattma njånka geredet, sin baldda in di djar laise laise soinsa khennt darkhennt. Un übargång vo “nèt soin gesek aftz soin gesek” auzkhent durch an groazan politische un kulturàl debatte boda hatt gemacht vonan tèma vo bintsche in ummana von haup questiongen vor ’z zuarkhemmane von Trentino.
Übar in bege un bia ’z izta khent vürgevüart di Autonomì un übar in struméntn zo schütza di zungmindarhaitn hatta geredet dar Jens Woelk vodar Universitét vo Tria. Dar Woelk hatt untarstricht bia dar Akòrd De Gasperi-Gruber, siånka azzar iz auzkhent in an spetzifegen geopolitik kontèkst, boda vor earst hatt geschauget afta taütsch zungmindarhait von Südtiról, habe allz ummaz inngevüart an metodo zo giana vür an stèpfl afte bòtta, zo reda pittnåndar un afte toalnemme von zungmindarhaitn sèlbart. A bege boda hatt gevüart a pizzle afte bòtta auzzobetra un zo pezzra di struméntn vodar Autonomì, un boda vor di zungmindarhaitn von Trentino hatt gehatt soin bichtege momént pittn provintziàl Gesetz n. 6 von 2008. A nòrmatìf – hatta gedenkht Woelk – boda hatt augelekk mearare formen schützung, haltante kunt von sèll boda aniagladar zung khopf hatt mångl, sterchrante di toalnemme un di vortretung von kamöüschaftn bosen ågeat.
Dar Anselmo Vilardi vodar Stiftung Museo Storico von Trentino hatt geredet übar “Di zimbarn vo Lusérn. Schützan un gem vèrt in zungmindarhaitn: an blik afte åndarn (1946-2004)”; In trèff inngevüart von gruaz vodar vorsitzaren von Kulturinstitut Lusérn Monica Pedrazza håmda genump toal ettlane vortretar von zungmindarhaitn von Trentino: dar Willy Nicolussi Paolaz, von Kulturinstitut Lusérn, di Sabrina Rasom, von ladinar Kulturinstitut Majon di Fascegn, un dar Leo Toller, von Bersntoler Kulturinstitut.
Di rede vo disan kamöüschaftn håm gètt an okasiong zo konfrontara bazta khint getånt un bazmen impaitet von drai kamöüschaftn, boda pittnåndar soin untargelekk zo schütza, zo geba vert un abezogeba in naüng djeneratziongen soin zung, stòrege un etnografesche schatz.
Disa initziatìf iz gestånt drinn in progråmm vo “Bache pitt Khott” un in progråmm von sachandarn geböllt von Asesoràt vürzovüara un zo macha khennen di Autonomì in okasiong von gedenkhtage von achtzekh djar von Akòrd De Gasperi-Gruber.
Pildar un interviste aftz disan link
Übarsetzt von Schaltarle vor di zung von Toalkamou vodar Zimbar Hoachebene
