Nèt lai di auzstèllungen vo hèrta boda ågian dar archeometallurgì, in lokàln traditzióngen, in Groaz Kriage un in vicharn vodar Zimbar Hoachebene, zbisnen in naüng sachandarn von 2026 vennbar di auzlegom “Khlummane vichar un biar”: an èchtz erlebniss boda zoaget di bèlt untarearde un di vichela bodada lem. Tortemìtt venntma a diorama pitt maüs, vögela un åndre khlummane vichela vo ünsarne beldarn, boma mage khennen pezzar lesante di panéln geschribet in drai zungen: azpe biar, belesch un taütsch. Di auzlegom gemacht pittnåndar pittn MUSE - Dar Museo vodar bizzschaft vo Tria, pittar hilfe vo Mariachiara De Florian un Osvaldo Negra, iz geraichart pinn naturàln pildarn von zoologe Osvaldo Negra, pittn titl “Übar dar zait / Übar in raum”, un vodar sektzióng “Di tausankh roasan vo Lusérn”, von lusérnar Walter Nicolussi Zatta. Zo spèra zboa tematische kantòü vor in goldane ekklstortz un di bèlt von paing. Gehaltet kunt vo biavl ’z soinda bichte dise insèkhte vor di umbèlt, an åndra sektzióng zoaget a khönigin paige in skala 1:20, boda flattart, gemacht von künstlar Lorenzo Possenti, asó azmase mage seng gerècht un vo nåmp. An åndarz kantòüle iz vor in goldane ekklstortz: da o a khlummadar diorama un an video zoang di khlumman sachandar vo ditza vichele, boma in da gåntz bèlt mage vennen lai atta ünsar un atta slegar Hoachebene, boda soin molkate beldar pitt ettlan rakh.

Ma ma redet nèt lai vo vicharn: lai sèmm dèllant vennbar an åndra auzlegom, a migele khlümmanar baz da earst, boda redet von gegrés von untarbalt: eppaz gåntz bichte nèt lai vor di khlumman vichar ma vor di laüt vo Lusérn o. Di arbat von herbarium – gemacht vodar Claudia Avventi, vodar Gisella Nicolussi un von Daniele Nicolussi Neff – zoaget un kontàrt, pitt soin 25 tafln, bia roasan, gegrés, èlbar, staun un sbemm soin khent genützt inan stroach zo macha medisìn, zo khocha z’èzza, odar eppaz zo gebìnna.

No a bòtta, daz alt gebìzza azpe biar bart machan khennen, in laüt boda bartn zuarkhemmen, a toal, a migele vorpórget, vodar zimbar kultùr: di auzlegom, redante vo botànik, umbèlt un stòrdja, macht vorstìan bia di zimbarn soin gest guat zo leba haltante hèrta kunt vodar natùr un vodar umbèlt uminùm.

Ma ’z iz nèt verte. Vor ’z djar 2026 dar Museo Lusérn iz nå zo boróata mearare trèff boda ågian dar natùr un dar umbèlt. Sa von månat vo madjo bartma åhevan zo macha bèrkhstattn vor di khindar von 6 atti 12 djar: a bòtta attn månat bartmase vennen pittar biologa Francesca Mor zo lirna eppaz merarar atti natùr; zo nemma toal izta nicht z’zala. ’Z bartnda o khemmen gemacht führungen vor di groazan un vor di famìldje, hèrta zo khenna pezzar di umbèlt, un – auz pan summar – bartnse haltn bèrkhstattn azpe biar vor di djungen zoa zo lirna eppaz naügez nützante da ünsar zung.

Durch ’z djar bartnse o haltn mearare trèff, datz abas o. Ma bart åhevan zo vennase sa an såntzta 4 von abrél, di vünve in tages in setz von Kulturinstitut Lusérn, pittn trèff “Oltre la tregua”, hergerichtet pittar Fondazione Museo Storico del Trentino; in disan trèff paralìmpische atlète bartn ren vo spòrt un vodar kraft zo giana vürsnen. Ma bartze o vennen, mearar vür, zo reda vo fotografia, von groazan vlaischvrèzzar, vo naüge püachar un vo psicoanalisi.

Ma ’z iz nonet allz: an sunta 24 von madjo barta khemmen offegetånt da naüge auzlegom “Laüt vo Lusérn – Persone di Luserna”. A naüga arbat boda bill pintn bazta zoang un machan höarn di pildar von Rheo Martin Pedrazza  un bazma süacht, saiz innante azpe auzante, pittn arbatn un ’z geschràiba von psicoterapeuta Elvio Fachinelli boda hatt übarlekk saiz attz hirn von laüt saiz att bia ’z gianda di sachandar zbisnen in laüt vonan gelàichan khnopf.

Di pildar un bazma lest un übarlekk pittar auzlegom “Laüt vo Lusérn” gedénkhan dise zboa “månnen vo Lusérn” ma sa zoang o bazzaz håm hintargelatt dise zboa lusérnar: a bichtega, sbera un groaza arbat atti laüt, an arbat boda hatt ågeheft zo borta in a lentle von Alpm boda hatt eppaz vo uantzegez.

Dar Museo Lusérn iz offe alle tage von 6 von abrél atz 31 von bimmat von djar 2026. Von 6 von abrél atz 31 von madjo un von earst von bimmat atz 31 von bimmat izzar offe vo di noüne atti zbölve mòrgas un vo daz umma un a halbez atti vünve in tages; auz pan summar (von earst von prachant atz 30 von herbestmånat) dar musèo iz offe vo di zene atti zbölve un a halbez mòrgas un vo di zboa un a halbez atti sèkse in tages. Zo bizzasan mearar makma gian atti websait www.lusern.it odar årüavan in nummar 0464 789645.

Übarsetzt von Kulturinstitut Lusérn